ભાષા, સંકેત, અને વ્યક્તિ

 ɪɴ ᴏᴛʜᴇʀ ᴡᴏʀᴅꜱ, ɴᴏ ᴍᴀᴛᴇʀɪᴀʟɪꜱᴛ ᴛʜᴇᴏʀʏ ᴏꜰ ʟᴀɴɢᴜᴀɢᴇ ᴄᴀɴ ʙᴇ ᴘʀᴏᴅᴜᴄᴇᴅ ᴡɪᴛʜᴏᴜᴛ ᴄᴏɴꜱɪᴅᴇʀᴀᴛɪᴏɴ ᴏꜰ ᴛʜᴇ ᴘʀᴏᴄᴇꜱꜱ ᴏꜰ ᴛʜᴇ ꜱᴜʙᴊᴇᴄᴛ ɪɴ ᴛʜᴇ ʀᴇʟᴀᴛɪᴏɴ ʙᴇᴛᴡᴇᴇɴ ɪᴅᴇɴᴛɪᴛʏ ᴀɴᴅ ꜱɪɢɴ.

- ʀᴏꜱᴀʟɪɴᴅ ᴄᴏᴡᴀʀᴅ & ᴊᴏʜɴ ᴇʟʟɪꜱ

આ વાક્ય Language and Materialism: Developments in Semiology and the Theory of the Subject (1977) પુસ્તકમાંથી આવે છે, જે રોઝાલિન્ડ કાવર્ડ અને જ્હોન એલિસ દ્વારા લખાયેલું છે, જે માર્ક્સવાદી સાહિત્યિક સિદ્ધાંત અને સંકેતવિજ્ઞાનના સિદ્ધાંતોને સાથે રાખી વ્યક્તિ (Subject) ને  સમજવાની વાત કરે છે.  ઉપરોક્ત વાક્ય પ્રકરણ 1, "The Philosophical Context," માં આવે છે, જે ભાષાના સંરચનાવાદી અભિગમોની (દા.ત., ફર્ડિનાન્ડ ડી સોસ્યુરથી પ્રેરિત) ટીકા કરે છે કારણ કે તેઓ ખરેખર વસ્તુવાદી માળખું વિકસાવવામાં નિષ્ફળ જાય છે. લેખકો મનોવિશ્લેષણ (ખાસ કરીને જેક્સ લાકાનના ફ્રોઇડના પુનર્વ્યાખ્યાન)ને સમાવીને ભાષાને સામાજિક અને વિચારધારાત્મક વ્યવહાર તરીકે સમજવામાંના અંતરને પુરવાની વકીલાત કરે છે. વાક્યની મુદ્દાસર રજૂઆત નીચે પ્રમાણે છે.

 

૧. વાક્યમાં મુખ્ય વિભાવનાઓ

ઘણી ગીચ શબ્દરચનાને તોડવા માટે, લેખકોના માર્ક્સવાદી-પ્રભાવિત દૃષ્ટિકોણના સંદર્ભમાં મુખ્ય શબ્દોને વ્યાખ્યાયિત કરીએ:

 

૧.૧ ભાષાનો વસ્તુવાદી સિદ્ધાંત:

આ એ અભિગમનો ઉલ્લેખ કરે છે જે ભાષાને અમૂર્ત, તટસ્થ નિયમોની વ્યવસ્થા તરીકે જોતું નથી (જેમ કે આદર્શવાદી ફિલસૂફીઓમાં, જે વિચારો અથવા ચેતનાને વસ્તુગત પરિસ્થિતિઓ કરતાં વધુ પ્રાધાન્ય આપે છે), પરંતુ તેને ઐતિહાસિક, સામાજિક અને આર્થિક વાસ્તવિકતાઓના ઉત્પાદન તરીકે જુએ છે. માર્ક્સવાદી શબ્દોમાં, ભાષા વર્ગ સંબંધો, વિચારધારા અને વસ્તુગત વ્યવહારો દ્વારા આકાર પામે છે. લેખકો પ્રારંભિક સંરચનાવાદ અને સંકેતવિજ્ઞાન (સંકેતોના અભ્યાસ)ની ટીકા કરે છે કારણ કે તેઓ ભાષાને સ્વ-સમાવિષ્ટ માળખાં તરીકે જૂએ છે, તેની સત્તાની ગતિશીલતાને અવગણે છે, જેમ કે બુર્જુઆ (મૂડીવાદી) વિચારધારાના પુનરુત્પાદનમાં ભાષાની ભૂમિકા.

 

૧.૨ વ્યક્તિ (subject) ની પ્રક્રિયા:

અહીં "વ્યક્તિ" વ્યક્તિગત સ્વ અથવા "હું" – નિશ્ચિત, જન્મજાત અર્થ નહીં, પરંતુ સામાજિક અને ભાષાકીય ક્રિયાપ્રતિક્રિયાઓ દ્વારા રચાયેલું કંઈક છે. "પ્રક્રિયા" વિષયીકરણને સૂચવે છે: વ્યક્તિ કેવી રીતે ભાષા અને સમાજમાં વિષય બને છે. લાકાન પર આધારિત, આમાં "પ્રતીકાત્મક ક્રમ (Symbolic order)" (ભાષા અને સામાજિક નિયમોના ક્ષેત્ર)માં પ્રવેશવું સામેલ છે, જ્યાં વ્યક્તિ રચાય છે પરંતુ વિખરાયેલું અથવા "ડી-સેન્ટર્ડ" (એટલે કે, તેમના પોતાના અર્થ પર પૂર્ણ નિયંત્રણ નથી) છે. લેખકો ભાર મૂકે છે કે આ પ્રક્રિયા ગતિશીલ છે, અને વિચારધારા સાથે જોડાયેલી છે, નિષ્ક્રિય અથવા યાંત્રિક નથી.

 

૨. ઓળખ અને ચિહ્ન વચ્ચેના સંબંધ:

 

૨.૧ ઓળખ:

આ સ્વ અથવા સામાજિક સ્થિતિની ભાવના છે (દા.ત., વર્ગ, લિંગ, અથવા વ્યક્તિગત ગુણો જેમ કે "પ્રતિભાશાળી" અથવા "આળસુ"). પુસ્તક પ્રમાણે, ઓળખ પૂર્વ-આપેલી નથી; તે ભાષા અને સામાજિક વ્યવહારો દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે, ઘણી વાર વિચારધારાત્મક હેતુઓને સેવા આપે છે (દા.ત., મૂડીવાદી વર્ગીકરણોને મજબૂત કરે છે).

 

૨.૨ સંકેત:

સોસ્યુરિયન સંકેતવિજ્ઞાન પ્રમાણે, સંકેત એ સંકેતક (રૂપ, જેમ કે શબ્દ અથવા છબી) અને સંકેતીત (તે જે વિભાવના ઉત્પન્ન કરે છે)નું સંયોજન છે. અર્થ સંકેતો વચ્ચેના તફાવતોમાંથી ઉદ્ભવે છે, આંતરિક ગુણધર્મોમાંથી નહીં. "સંબંધ" એ હાઇલાઇટ કરે છે કે કેવી રીતે સંકેતો વાસ્તવિકતાનું માત્ર પ્રતિનિધિત્વ કરતા નથી પરંતુ અર્થોને નિશ્ચિત કરીને તેની ઓળખને આકાર આપે છે (દા.ત., "કામદાર" જેવા સંકેતકને ચોક્કસ સામાજિક ઓળખ સાથે જોડીને).

 

ઉપરોક્ત વિધાન મુખ્યત્વે દાવો કરે છે કે ભાષાના વસ્તુવાદી (આધારિત, ગૈર-આદર્શવાદી) સિદ્ધાંતને બનાવવાનો કોઈપણ પ્રયાસ નિષ્ફળ જશે જો તે ઓળખ અને સંકેતોની આંતરક્રિયા દ્વારા વ્યક્તિ કેવી રીતે રચાય છે તેને અવગણે. ભાષા માત્ર વાતચીતનું સાધન નથી; તે એક સ્થળ છે જ્યાં વ્યક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે, વિચારધારાઓ અમલમાં મુકાય છે, અને અર્થોને સ્થિર (અથવા વિક્ષેપિત) કરાય છે.

 

૩. પૂર્ણ સંદર્ભ અને અર્થ

ઉપરનું વાક્ય ભાષા અભ્યાસને પુનર્વિચાર કરવાના વ્યાપક તર્કનો ભાગ છે. તેનીપહેલાના ફકરામાં, લેખકો રોલાન્ડ બાર્થસને ટાંકીને "ભાષાના રાજકીય સિદ્ધાંત"ની જરૂરિયાતની ચર્ચા કરે છે જેમાં અર્થો અને ઓળખો કેવી રીતે "અપનાવાય છે" – એટલે કે, સંકેતક (રૂપો) કેવી રીતે સંકેતીત (વિભાવનાઓ) સાથે જોડાય છે જે વિચારધારામાં વ્યક્તિ માટે નિશ્ચિત સ્થાનો બનાવે છે. તેઓ તર્ક કરે છે કે સંરચનાવાદે આને અવગણ્યું છે, વ્યક્તિને ભાષાના માળખાઓના માત્ર "સમર્થન" તરીકે વર્તાવીને, તેમના દ્વારા આકારિત સક્રિય ભાગીદાર તરીકે નહીં.

વાક્ય જે ફકરામાં આવે છે તે આ પ્રમાણે છે:

 

“અન્ય શબ્દોમાં, વ્યક્તિની પ્રક્રિયાને ઓળખ અને સંકેત વચ્ચેના સંબંધમાં વિચારણા વિના કોઈ વસ્તુવાદી ભાષા સિદ્ધાંત ઉત્પન્ન કરી શકાય નહીં. આની રાજકીય અસરો સ્પષ્ટ છે: બુર્જુઆ વિચારધારાનું વર્ચસ્વ હવે વર્ગ દ્વારા વિચારોના નિયંત્રણ તરીકે જોવામાં આવી શકે નહીં, તે અર્થ સાથેના સંબંધમાં સ્થાપિત તે સ્થાનોનું કાર્ય છે. ભાષા અને વિચારધારાની ખરેખર વસ્તુવાદી સમજ માટે વ્યક્તિ માટે/માં નિશ્ચિત પ્રેડિકેશન સંબંધો કેવી રીતે ઉત્પન્ન થાય છે તેના વિશ્લેષણની જરૂર છે. આ જરૂરિયાતને માત્ર મનોવિશ્લેષણ દ્વારા પુરી કરી શકાય છે, કારણ કે સ્થાનો/ઓળખો વ્યક્તિના સામાજિક-પારિવારિક નિર્માણમાં ઉત્પન્ન થાય છે.”

 

સરળ શબ્દોમાં: ભાષાના વસ્તુવાદી દૃષ્ટિકોણે સંકેતો દ્વારા વ્યક્તિની ઓળખ કઈ રીતે બને છે તે સમજાવવું રહ્યું. આ વિના, વાસ્તવિક-દુનિયાના સત્તાના માળખાઓથી અલગ આ સિદ્ધાંતો ફક્ત આદર્શવાદી રહે છે. દાખલા તરીકે, બુર્જુઆ વિચારધારા વિચારોને ઉપરથી લાદતી નથી; તે ભાષામાં વ્યક્તિઓને સ્થાન આપીને કાર્ય કરે છે (દા.ત., "સફળતા"ને મૂડીવાદી શબ્દોમાં વ્યાખ્યાયિત કરીએ, તો જે વ્યક્તિને સફળ ગણવું હોય એને મૂડીવાદી વ્યવસ્થા પ્રમાણે કાર્ય કરવું પડે).

 

પછીના ફકરામાં ચર્ચા લાકાન તરફ વળે છે, તેમના કાર્યને વસ્તુવાદી દૃષ્ટિકોણથી ભાષાની "ઉત્પાદકતા" (અર્થો અને વ્યક્તિ ઉત્પન્ન કરવાની તેની ક્ષમતા) સમજાવવા માટે વખાણે છે, જ્યારે મુખ્યધારાના મનોવિશ્લેષણને તેના નિરાશાવાદ અને બુર્જુઆ નિયમો સાથેના જોડાણ માટે ટીકા કરે છે. એકંદરે, પ્રકરણ સંકેતવિજ્ઞાન, માર્ક્સવાદ અને મનોવિશ્લેષણના સંશ્લેષણની વકીલાત કરે છે જેથી ભાષાને વિચારધારા માટેની યુદ્ધભૂમિ તરીકે ઉજાગર કરે, જ્યાં વ્યક્તિ એકીકૃત અથવા સ્વાયત્ત નથી પરંતુ વિખરાયેલા અને રચાયેલા છે.

 

૪. વ્યાપક અસરો

 

૪.૧ રાજકીય:

જેમ કે નોંધાયું છે, આ વર્ગ નિયંત્રણને "વિચારો"થી દૂર કરીને ભાષા કેવી રીતે સત્તાના સંબંધોમાં લોકોને સ્થાન આપે છે તે તરફ વળે છે. નિશ્ચિત ઓળખોને પડકારવી (દા.ત., અવંત-ગાર્ડ કલા અથવા ક્રાંતિકારી વાર્તાલાપ દ્વારા) પ્રબળ વિચારધારાઓને વિક્ષેપિત કરી શકે છે.

 

૪.૨ સૈદ્ધાંતિક:

લાકાન અને જુલિયા ક્રિસ્ટેવા જેવા અનુ-આધુનીક્તાવાદી વિચારોને પ્રતિબિંબિત કરીને, આવશ્યકવાદ (જન્મજાત માનવીય ગુણોની વિચારણા) ને ટાળવા માટે લેખકો વ્યક્તિને વિકેન્દ્રિત કરવાની વકીલાત કરે છે

 

૪.૩ વિકલ્પોની ટીકા:

શુદ્ધ સંરચનાવાદ અપર્યાપ્ત માનવામાં આવે છે કારણ કે તે વ્યક્તિની ભૂમિકાને અવગણે છે; માત્ર મનોવિશ્લેષણ જ "સામાજિક-પારિવારિક" પ્રક્રિયાઓને સમજાવી શકે છે જે ઓળખને સંકેતો સાથે જોડે છે.

 

ઓળખ રચના અને સામાજિક પરિવર્તનમાં ભાષાની ભૂમિકા પર ભાર મૂકીને આ વિચારે પછીના સાંસ્કૃતિક અભ્યાસ, જેવા કે નારીવાદી સિદ્ધાંત અને પોસ્ટ-માર્ક્સવાદને પ્રભાવિત કર્યો છે.